Thông tin bước đầu về viễn tổ họ Bùi đời Hùng Vương thứ 6 thông qua lễ hội Phù Gióng ở Lệ Chi Nam – Gia Lâm – Hà Nội

“Theo bản Thần tích vốn được dịch bởi Hương lý Nguyễn Văn Dị vào năm 1938 cùng các bản dịch văn bia, thần tích, thần sắc của cán bộ Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam năm 2009, hiện đang lưu tại Ban quản lý di tích lịch sử văn hóa thôn Chi Nam và truyền thuyết dân gian lưu truyền trong vùng, thì Châu Đô Thống nguyên là người dân bình thường, sinh ra tại làng Phù Ninh, tức thôn Phù Dực thuộc xã Phù Đổng hiện nay. Ông có tên là Bùi Duy Trí”.

 

Lễ hội gắn với việc tôn vinh, phụng thờ Thánh Gióng gần với trung tâm lễ hội Phù Đổng nhất chính là hội Phù Gióng Chi Nam. Nằm ở hữu ngạn sông Đuống, đối diện theo hướng Bắc – Nam với quê hương của Thánh Gióng bên phía tả ngạn, làng Lệ Chi vốn thuộc xã Liên Đường, tổng Cố Giang, phủ Gia Lâm ( xác lập vào đầu thời Lý – thế kỷ XI), sau thuộc phủ Bắc Giang, rồi lộ Bắc Giang và tỉnh Bắc Ninh (từ năm 1831). Thời Gia Long, Gia Lâm đổi thành huyện, vẫn thuộc tỉnh Bắc Ninh (tách khỏi Bắc Giang). Đến năm 1961, làng Lệ Chi đổi thành thôn Lệ Chi Nam, thuộc về địa phận xã Lệ Chi, huyện Gia Lâm, ngoại thành Hà Nội.

Từ trung tâm huyện Gia Lâm, đi dọc theo đê sông Đuống chừng 7 km là đến thôn Lệ Chi Nam, quen gọi thôn Chi Nam. Theo truyền ngôn, thôn Chi Nam được hình thành từ đời Hùng Vương thứ VI ( !), nằm cận kề bờ sông Đuống. Trải qua các đời, người dân nơi đây đã xây dựng được một cộng đồng làng xóm bền chặt, an cư hàng nghìn năm trên khu đất rộng chừng 620 mẫu Bắc Bộ. Tại đây, cộng đồng Chi Nam đã cùng nhau xây dựng được một quần thể di tích văn hóa – tín ngưỡng với diện tích 10.800 m2, bao gồm nghè, đình, chùa, trong đó, ngôi đình Chi Nam có gắn với sinh hoạt lễ hội phù Gióng từ nhiều trăm năm nay.

Theo bản Thần tích vốn được dịch bởi Hương lý Nguyễn Văn Dị vào năm 1938 cùng các bản dịch văn bia, thần tích, thần sắc của cán bộ Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam năm 2009, hiện đang lưu tại Ban quản lý di tích lịch sử văn hóa thôn Chi Nam và truyền thuyết dân gian lưu truyền trong vùng, thì Châu Đô Thống nguyên là người dân bình thường, sinh ra tại làng Phù Ninh, tức thôn Phù Dực thuộc xã Phù Đổng hiện nay. Ông có tên là Bùi Duy Trí. Ngay từ thưở thiếu thời, ông đã ham mê luyện tập nghề cung kiếm, côn quyền. Khi lớn lên, ông trúng tuyển vào một trường luyện võ nghệ do vua lập nên. Do tài năng đức độ, ông được vua phong làm tướng công, cho chỉ huy một đạo quân lớn đi diệt giặc. Vào đời Hùng Vương thứ 6, giặc Ân xâm lược nước ta, kéo quân vào chiếm đất Châu Sơn thuộc bộ Vũ Ninh. Vua Hùng phong cho Bùi Tướng công chức Đô Thống, thống lĩnh đại quân đi đánh giặc Ân. Sau nhiều trận đánh ác liệt, quân của vị tướng họ Bùi vẫn không thắng nổi quân giặc hung ác. Nghe tin, vua liền cho sứ giả đi khắp nơi tìm người cứu nước. Khi đến Kẻ Đổng, gặp chú bé có tên là Gióng xin vua ra trận với ngựa sắt, roi sắt, giáp sắt. Vua sai quan quân ngày đêm chuẩn bị và đáp ứng. Cậu bé Gióng vươn vai thành người khổng lồ, lên ngựa lao ra trận. Biết tin, vua cấp tốc phong cho cậu bé Gióng chức Phù Đổng Thiên Vương và lệnh cho tướng Đô Thống họ Bùi đem tất cả quan quân theo chàng trai làng Gióng tìm diệt giặc Ân.Tướng Đô Thống cho tập trung tất cả binh mã tại làng Lệ Chi rồi tiến về phía núi Châu Sơn cùng Phù Đổng tham chiến. Giặc Ân chẳng mấy chốc thua tan tác, nhiều binh tướng bị bắt hoặc xin hàng. Dẹp xong giặc, chàng trai làng Đổng phi ngựa về Sọ Mã rồi lên đỉnh Sóc Sơn biến vào trời. Tướng Đô Thống thu quân về đóng tại làng Chi Nam để dẹp nốt bọn nổi loạn quanh vùng. Nhưng mới vài ngày, Đô Thống bị bệnh rồi mất đột ngột. Trước khi chết, ngài đề nghị mai ngày chết đi, xin được mai táng bên cạnh đất làng Gióng. Vua Hùng nghe tin, lệnh cho quan quân đưa vua về Chi Nam làm lễ mai táng. Đám tang được tổ chức trọng thể và thi hài Đô Thống được rước bằng thuyền rồng băng qua sông Đuống về chôn cất ngay cạnh làng Gióng Mốt. Xét công lao của vị tướng tài, có nhiều công đánh giặc giữ nước trên đất Châu Sơn, vua Hùng phong cho vị tướng họ Bùi chức Tam Giang Đại Vương, hiệu Châu Đô Thống, cấp đất làm lộc điền, được phối hưởng hai bên tả hữu đền thờ Phù Đổng Thiên Vương. Tại làng Lệ Chi, nơi Đô Thống mất, thỉnh thoảng ông lại linh ứng, dân làng thấy thế bèn lập nghè ven sông Thiên Đức (tức sông Đuống) để thờ Châu Đô Thống và nhận ông là thành hoàng của làng. Đến thế kỷ XIII, làng Lệ Chi được xung đất để làm thái ấp của Đại vương Trần Hưng Đạo. Tưởng nhớ công lao vua Trần, dân làng Lệ Chi lập bài vị thờ Trần Hưng Đạo làm Thành hoàng thứ hai của làng tại nghè cùng Châu Đô Thống, quanh năm hương khói. Qua nhiều trăm năm, do lũ lụt hàng năm tàn phá, ngôi nghè có nguy cơ bị phá hủy, dân làng lại cùng nhau xây dựng ngôi đình thờ Đô Thống trên đất như hiện nay.

Theo các nguồn tài liệu hiện còn bằng văn tự chữ Hán ghi trên các cột cái, văn bia, sắc phong và thần tích thì cách đây đã ngót hai nghìn năm, dân Chi Nam đã dựng nên một ngôi nghè ven sông Đuống để thờ vị Thành hoàng đầu tiên của làng là Châu Đô Thống. Do lũ lụt hàng năm thường xuyên dâng ngập, ngôi nghè bị sóng nước tàn phá, vào năm 1680, đời Chính Hòa thời vua Lê Hy Tông, dân làng được phép xây dựng phía trong đê một ngôi đình để phụng thờ hai vị thành hoàng của làng là Châu Đô Thống và Trần Hưng Đạo.

Đình làng Lệ Chi Nam là loại trung đình, có hậu cung và nhà tiền tế ba gian hai trái, dựng bằng gỗ lim, tường gạch, lợp ngói vẩy ốc, bốn góc có đao đình, trông rất cổ kính. Hiện vật cổ hiện còn để lại trong đình gồm hai hòm đựng mũ áo của hai vị thành hoàng, một đôi kiếm quả, một bộ bát bửu, chấp kích, chín đài thờ, năm đèn thờ, một đỉnh đồng, bát nhang và tán lọng quạt phục vụ ngày rước lễ. Ngay bên sân đình, hiện còn hai bia đá, một hình chữ nhật, một hình vuông, khắc ghi thần tích và những đợt dân làng công đức tu sửa đình, ghi những ngày lễ trọng trong năm cùng niên đại tạo hai tấm bia này vào năm 1685. Phía trong hậu cung còn đặt hai bộ ngai vị của thành hoàng Châu Đô Thống và Trần Hưng Đạo, hai bức hoành phi chạm khắc chữ nổi Hùng Trần bàng thạc và Tuế vạn cung Thánh.

Trước đây, hàng năm dân làng Lệ Chi Nam tổ chức rất nhiều loại lễ hội. Ngoài các lễ tiết trùng với các làng khắp vùng đồng bằng Bắc Bộ (Tết Nguyên Đán, Lễ Thượng Nguyên, lễ cơm mới, Rằm tháng bảy,…), dân làng Lệ Chi Nam còn có những lễ hội riêng. Từ ngày 10 đến 12 tháng Giêng, lễ tế Thành hoàng Châu Đô Thống. Từ ngày mùng 9 đến 15 tháng Ba âm lịch, tổ chức hội làng vào đám. Từ ngày mùng 7 đến mùng 10 tháng Tư âm lịch, tổ chức lễ Phù Gióng, tham gia cùng hội bên làng Phù Đổng. Ngày 20 đến 22 tháng Tám âm lịch tổ chức lễ tế Thành hoàng Trần Hưng Đạo.

Tưởng nhớ chiến tích của Đức Thánh Gióng và Châu Đô Thống đánh thắng giặc Ân cứu nước, hàng năm, vào ngày mùng bảy tháng Tư âm lịch, dân làng Chi Nam cùng nhau mở hội, tổ chức diễn xướng tái hiện trận đánh giặc Ân. Có điều đặc biệt là, hội làng Chi Nam được dân các làng trong xã Lệ Chi cùng góp sức tham gia, tổ chức hội trước khi diễn ra Hội trận bên Phù Đổng một ngày, tuy tưởng niệm vị tướng Châu Đô Thống, nhưng trong tiềm thức người dân, ai cũng coi đây là lễ tục được tạo ra để hướng về hội Gióng làng Phù Đổng phía bên kia sông, với lòng biết ơn vị tướng cùng Đức Thánh đã giúp dân đánh thắng giặc Ân xâm lược. Vì thế, lễ hội này thường được gọi là hội Chi Nam, hoặc hội Phù Gióng. Theo các bậc cao niên của làng kể lại, cách đây mấy trăm năm, cứ vào dịp hội Gióng hàng năm bên làng Phù Đổng, dân Chi Nam đều có trách nhiệm phối hợp tham gia tổ chức, được cử người đóng tướng, cắt quân tham gia đội phù giá, quân số do nơi chủ hội đề nghị hoặc phân bổ. Vào chính hội mùng chín tháng Tư, khi đội quân rước kiệu và lễ của Chi Nam chưa sang làm lễ bên đền Thượng thờ Thánh Gióng, lễ hội Phù Đổng phải chờ và chưa được phép cử hành. Để tránh việc gây phiền phức cho nơi chủ Hội Gióng, sau này dân làng Chi Nam làm lễ sang dâng trước vào ngày mùng tám.
Hội làng Lệ Chi Nam thực chất là một hội trận ở cấp độ nhỏ, diễn ra trong không gian giới hạn của sân đình làng. Dân làng còn kể, từ 1945 trở về trước, hàng năm,vào sáng mùng bảy tháng tư, dân các làng trong xã Lệ Chi đã tập trung làm lễ tại hương án trước đình, do làng Chi Nam làm chủ tế. Xung quanh hương án và quanh sân đình cờ xí rợp trời, chiêng trống khua vang một vùng. Dân làng Chi Nam chọn ra hai toán trai tráng khỏe mạnh, mỗi bên quân số ngang nhau, khoảng chừng từ 20 đến 30 người (sau này có sự tham gia của trai tráng trong xã), xếp hàng dọc hai bên hương án, làm lễ tạ Thánh. Toán bên tả mình trần, khố đỏ, thắt bao vàng, tượng trưng cho đội quân nhà Thánh. Toán bên hữu cũng mình trần, nhưng mặc khố xanh, thắt bao trắng, tượng trưng quân nhà Ân. Cả hai toán quân đều được trang bị mang gậy tre, quấn vải đỏ (quân nhà Thánh) và vải xanh (quân nhà Ân). Sau khi nghe dứt hồi trống lệnh của chủ tế, hai đội quân dàn trận trên sân đình, lao vào đánh giáp lá cà, từng đôi một,vật nhau và đấu gậy. Dân chúng xung quanh hò reo cổ vũ, tượng trưng cho cảnh trận chiến diễn ra ác liệt. Sau hồi quyết chiến, quân đóng vai giặc Ân “phải” nằm lăn ra sân, giả thua. Nghe dứt hồi trống lệnh thu quân, chủ tế ngày hội đội một mâm cỗ sơn son, trên mâm có quả dừa – tượng trưng cho đầu giặc Ân – mang ra đặt lên một ngọn cây tre (đã chẻ tư ở ngọn) dựng giữa sân đình. Đội quân nhà Thánh kéo xúm lại, lay cây tre cho quả dừa rụng xuống, rồi lao vào tranh nhau cướp dừa. Người nào cướp được dừa coi như được hưởng sự may mắn trong năm. Sau đó, người cướp được dừa mang quả dừa đập nát ra nhiều mảnh, chia cho các trai đinh, hàm ý chia sẻ chiến quả cho mọi người cùng hưởng. Kết thúc cuộc trận, hai toán quân được cho vào trong đình cùng ngồi ăn cỗ với cụ tiên chỉ của làng. Ngoài sân đình, dân làng tổ chức các trò chơi dân gian cho đến tối mới kết thúc hội. Hôm sau, dân làng – xã cùng kéo nhau vượt sông Đuống mang lễ sang tế Thánh Gióng tại đền Thượng và dự hội trận bên làng Phù Đổng. Có lẽ vì thế mà lễ hội làng Lệ Chi Nam còn được gọi là Lễ hội Phù Gióng !

PGS.TS. Bùi Quang Thanh

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *