Họ, làng và nước ở Việt Nam

cong-lang-duong-lamHọ tộc hình thành vào giai đoạn giải thể của chế độ nguyên thuỷ, bước đầu là các thị tộc mẫu hệ, và khi hình thành chế độ chiếm hữu nô lệ là sự xuất hiện và chiến thắng của các thị tộc phụ hệ – họ tộc theo dòng huyết thống đàn ông và truyền mãi cho đến ngày nay. Nhà nước thị tộc Việt Nam (khoảng hơn 3.000 năm trước) là Nhà nước của họ Hồng Bàng vùng Bắc Bộ và các tỉnh Vân Nam, Quảng Tây, Quảng Đông của Trung Quốc. Nhà nước của họ Hồng Bàng có thể là nối tiếp của nhà nước họ Thần Nông. Trong khi đó, ở vùng Bắc Trung Bộ ngược lên tận lãnh thổ Lào hiện tại là Nhà nước của họ Việt Thường. Quá vào phía trong Đèo Ngang là Nhà nước Hồ Tôn, hiện chưa xác định được là của họ nào (?).

 

Nước ta hiện có khoảng 600 dòng họ, trong đó có 150 dòng họ chính với lịch sử 1.000 – 2.000 năm.

Khởi thủy nhà nước cổ đại là nhà nước của từng dòng họ cụ thể, về sau, để mở rộng phạm vi ảnh hưởng, các nhà nước thị tộc bằng phương pháp quân sự là chủ yếu, thôn tính lẫn nhau, hoặc liên minh với nhau hình thành các nhà nước liên minh thị tộc, rồi nhà nước bộ lạc hay nhà nước liên minh bộ lạc, tất cả các nhà nước đó đều dựa trên nền tảng của một hay nhiều dòng họ. Thời Hùng Vương trong lịch sử cổ đại Việt Nam là sự cố kết của hai họ tộc mạnh nhất là Hồng Bàng thị (cũng chính là Văn Lang thị) ở phía bắc và Việt Thường thị ở miền trung, về sau thăng chuyển thành hai họ tộc hàng đầu của thời đại Hùng Vương. Gần đây, có thông tin rằng vào thời Hùng Vương đã có 4 dòng họ lớn tham dự vào chính sự.
Nước ta hiện có khoảng 600 dòng họ, trong đó có 150 dòng họ chính với lịch sử 1.000 – 2.000 năm.

Một số nhà nghiên cứu cũng băn khoăn về sự mất hút không rõ nguyên nhân và thời gian của các dòng họ cổ đại như Hồng Bàng thị và Việt Thường thị, không để lại di duệ và dấu ấn trong các dòng họ đương đại. Đây quả là vấn đề rất khó lý giải vì cho đến nay, không có bất cứ tài liệu nào, mọi thứ chỉ là truyền tụng mà sử sách cũng nói là tục truyền không đáng tin cậy.

Các dòng họ thời cổ như Hồng Bàng thị, Việt Thường thị có thể là có thật, từng một thời huy hoàng, nhưng phải chăng với sự xuất hiện các nhà nước hùng mạnh như Hùng Vương, An Dương Vương và tiếp đó là quá trình Hán hoá, nó hoặc là bị tiêu diệt hoặc là buộc phải chia tách ra và đổi tên để tồn tại, các dòng họ mới buộc phải giấu tung tích để tránh tai hoạ tru di như sau này thường xảy ra trong lịch sử Trung đại?

Còn những dòng họ có tên cho đến nay, trên đại thể xuất hiện cùng với quá trình Hán hoá chữ viết theo ký tự Hán, thời gian khoảng chừng 2.000 năm lại nay. Theo một thống kê chưa thật chính xác, trên lãnh thổ nước ta có chừng 600 dòng họ, mà đại đa số dân cư được phân bổ trong khoảng 150 dòng họ, trong đó có một số dòng họ lâu đời trên dưới 2.000 năm.

Nhưng truy tìm về tận khởi thuỷ của các dòng họ được truyền tụng là lâu đời đó rất khó khăn vì không có gia phả để lại, không có ký chép của lịch sử, còn những hài cốt cùng thời được giới khảo cổ học khai quật không cho chúng ta thông tin gì có liên quan đến dòng họ của các cá thể đó. Còn các dòng họ đương đại, truy tìm được thế thứ xa nhất chỉ vào khoảng 1.000 năm nay cùng với quá trình độc lập dân tộc từ thế kỷ X. Cho đến trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, dòng họ là tượng trưng cho sức mạnh của vương triều trị vì, là linh hồn không gì có thể thay thế được đối với nhà nước được thiết lập theo quan hệ huyết thống.
Nếu như họ tộc với nhà nước một thời kỳ dài là song trùng quyền lực tối thượng, thì đối với cộng đồng dân cư (làng xã), họ tộc cũng là một song trùng của các mối quan hệ trên nhiều lĩnh vực. Làng và dòng họ là những cộng đồng được tập hợp theo nguyên lý cùng huyết thống (dòng dõi), cùng địa bàn (nơi cư trú). ở nước ta, mối quan hệ này rất đa dạng. Có những làng đầu tiên là địa bàn cư trú của một họ (có những làng mang tên một họ – Phan xá, Bùi xá, Đỗ gia…), có những họ chỉ cư trú trọn vẹn trong một làng… Nhưng phổ biến nhất là mô hình một làng nhiều họ và cùng một họ nhưng cư trú ở nhiều nơi. Trong quan hệ đó thì làng có thể được xem là yếu tố tĩnh, bị khuôn khổ về địa giới, ít thay đổi, còn họ là yếu tố động – luôn có xu hướng phát triển về số lượng và mở rộng địa bàn cư trú. Trong nhiều trường hợp, bóng dáng dòng họ bao trùm lên làng xã. Làng Việt có cơ cấu tổ chức khép kín, bền vững – mỗi cá nhân thuộc về làng trước khi thuộc về chính bản thân mình (P.Mus) và cơ bản chịu sự chi phối của các hình thức tổ chức, tập hợp người tạo nên nó, chứ không phải là những áp lực bên ngoài, trong đó, sự chi phối của cộng đồng huyết thống (dòng họ), bên cạnh hương ước, lệ làng là hết sức mạnh mẽ. Tuy nhiên, người Việt cũng uyển chuyển trong việc thể hiện tư duy nước đôi Một giọt máu đào hơn ao nước lã và Bán anh em xa mua láng giềng gần…

Hiện nay, cùng với quá trình đô thị hóa, tính cộng đồng làng xã đang bị phá vỡ mạnh, xu hướng hồi phát của văn hóa tâm linh và nhu cầu tập hợp theo họ tộc, rộng hơn nữa là thân tộc (parenté) đang trội hẳn lên, vượt qua khuôn khổ địa vực cư trú làng xã, xâm lấn đô thị, hình thành các ban liên lạc dòng họ ở cấp tỉnh, cấp quốc gia. Nhiều dòng họ có tổ chức khá chặt chẽ từ trung ương đến cơ sở, xuất bản gia phả, kỷ yếu, bản tin, băng đĩa, trang web, tổ chức đại hội toàn quốc và nhiều hoạt động từ thiện, khuyến học, khuyến tài, đóng góp xây nhà thờ tổ, hành hương về đất tổ…

Bên cạnh những yếu tố tích cực cần được khuyến khích, phát huy, quan hệ thân tộc trong xã hội đương đại cũng đã bộc phát và tiềm ẩn một số mặt trái cần được kịp thời nghiên cứu, điều chỉnh cả ở tầm vĩ mô và hành vi, ứng xử cụ thể. Một số tác phẩm văn học cũng đã kịp thời “lên tiếng” như Mảnh đất lắm người nhiều ma(Nguyễn Khắc Trường), Ma làng (Trịnh Thanh Phong)…
Nhân đây, xin nêu ra một thống kê khá thú vị về vị trí của quan hệ gia đình, dòng họ trong ý thức người Việt xưa thể hiện qua ca dao, tục ngữ. Theo tư liệu của Vũ Minh Giang và Vũ Văn Quân, sách Tục ngữ phong dao của Nguyễn Văn Ngọc (in lần đầu năm 1928) trong số 641 câu phản ánh các mối quan hệ cộng đồng từ gia đình đến quốc gia, có 358 câu (55,8%) nói về gia đình, 136 câu (21,2%) về dòng họ, 133 câu (20,74%) về làng xã và chỉ có 14 câu (2,2%) về quốc gia…

Võ Hồng Hải

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *